Teczka startowa TUS
Trzy tematy na początek pracy z nową grupą, taniej niż osobno.
W pakiecie: Zasady na naszych zajęciach, Rozpoznaję emocje, Uważne słuchanie.
Pełny opis w sklepie Nie każ mu liczyć!Zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne: tematy i scenariusze
Zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne (w skrócie KES) to jedna z form pomocy psychologiczno-pedagogicznej w szkole i przedszkolu. Poniżej plan tematów na cały rok, przykładowe zapisy do dziennika, cele do IPET i scenariusze, które możesz od razu wydrukować.
- plan na 20 spotkań
- zapisy do dziennika
- cele do IPET
Czym są zajęcia rozwijające kompetencje emocjonalno-społeczne
Według rozporządzenia o pomocy psychologiczno-pedagogicznej (MEN, 9 sierpnia 2017 r.) to zajęcia specjalistyczne dla uczniów, którzy mają trudności w funkcjonowaniu społecznym. Grupa liczy do 10 osób, a godzina zajęć trwa 45 minut. Można je skrócić albo wydłużyć, jeśli wymagają tego potrzeby uczniów, o ile łączny czas w tygodniu się nie zmienia.
Prowadzą je nauczyciele i specjaliści z kwalifikacjami odpowiednimi do rodzaju zajęć: najczęściej pedagog, psycholog, pedagog specjalny albo terapeuta pedagogiczny. Zajęcia wynikają z rozpoznanych potrzeb ucznia, opinii lub orzeczenia poradni albo obserwacji nauczycieli.
W praktyce zajęcia KES i trening umiejętności społecznych w dużej mierze się pokrywają. Różnica jest głównie formalna: KES to nazwa formy pomocy w szkole, a TUS to metoda, którą można na tych zajęciach stosować.
Tematy zajęć na cały rok szkolny
Propozycja 20 tematów, po dwa na miesiąc. Każdy temat warto przerabiać przez jedno lub dwa spotkania, w zależności od grupy.
| Miesiąc | Tematy zajęć | Gotowy zestaw |
|---|---|---|
| Wrzesień | Poznajemy się i ustalamy zasady grupy. Uważne słuchanie. | Zasady na naszych zajęciach, Uważne słuchanie |
| Październik | Rozpoznaję emocje swoje i innych. Co mówi mi ciało. | Rozpoznaję emocje, Sygnały z ciała |
| Listopad | Jak dołączyć do zabawy. Zaczynam i kończę rozmowę. | Dołączam do zabawy, Rozmowa jak piłka |
| Grudzień | Składam życzenia. Jestem dobrym kolegą i dobrą koleżanką. | Składanie życzeń, Dobry kolega |
| Styczeń | Przegrywam i wygrywam fair. Pomyłka to nie porażka. | Gram fair, Błędy są OK |
| Luty | Rozwiązuję problemy krok po kroku. Co robić, gdy się nudzę. | Rozwiązuję problemy, Co robić, gdy się nudzę? |
| Marzec | Mówię, czego chcę. Moje granice i granice innych. | Mówię, czego chcę, Moja bańka |
| Kwiecień | Specjalnie czy przypadkiem? Żart czy dokuczanie? | Specjalnie czy przypadkiem?, Żart czy dokuczanie? |
| Maj | Gdy plan się zmienia. Mówię prawdę delikatnie. | Mam plan B, Delikatna szczerość |
| Czerwiec | Kiedy mówię dorosłemu. Podsumowanie: co już umiem. | Skarżenie czy ważna informacja? |
W grupie przedszkolnej dobrym tematem na luty albo marzec jest zabawa w role (zestaw „Zabawa tematyczna”).
Przykładowe zapisy tematów w dzienniku
Temat w dzienniku powinien mówić, jaką umiejętność ćwiczono i w jaki sposób. Kilka przykładów, które możesz dopasować do swojej grupy:
- Uważne słuchanie: ćwiczymy kroki słuchania do końca w scenkach w parach.
- Rozpoznawanie emocji na podstawie mimiki, postawy ciała i sytuacji. Termometr emocji.
- Dołączanie do zabawy rówieśników: jak zapytać i jak przyjąć odmowę. Odgrywanie ról.
- Rozwiązywanie konfliktów metodą pięciu kroków. Szukanie kilku rozwiązań jednego problemu.
- Asertywne wyrażanie próśb i odmowy. Trzy sposoby mówienia: bierny, agresywny, asertywny.
- Odczytywanie intencji innych osób: specjalnie czy przypadkiem? Praca na historyjkach.
- Elastyczne myślenie w sytuacji zmiany planu. Skala: mały czy duży problem.
Cele do IPET i programu zajęć
Cel w IPET opisuje zachowanie, które da się zaobserwować. Zamiast „uczeń rozwija kompetencje społeczne” lepiej napisać, co konkretnie uczeń ma robić. Przykłady:
- Uczeń dołącza do zabawy rówieśników, pytając o zgodę, w trzech na pięć obserwowanych sytuacji na przerwie.
- Uczeń nazywa swoją emocję i jej siłę na skali od 1 do 5, gdy nauczyciel o to zapyta.
- Uczeń w sytuacji konfliktu zatrzymuje się i proponuje co najmniej dwa rozwiązania, z niewielką pomocą dorosłego.
- Uczeń prosi o pomoc słowami, zamiast przerywać pracę lub wychodzić z sali.
- Uczeń przyjmuje przegraną w grze bez niszczenia elementów gry i kończy rozgrywkę.
Dobrze opisany cel pozwala po kilku miesiącach ocenić postępy na podstawie obserwacji, a nie ogólnego wrażenia.
Scenariusze do zajęć KES do druku
Każdy zestaw to gotowe zajęcia na 45 minut: cel, kroki umiejętności, scenki, karty pracy, samoocena i list do rodzica. Na stronie dla prowadzącego są punkty nowej podstawy programowej, co ułatwia dokumentację.
Pakiet: relacje z rówieśnikami
Pięć tematów o kontakcie z rówieśnikami, taniej niż osobno.
W pakiecie: Dołączam do zabawy, Rozmowa jak piłka, Mówię, czego chcę, Moja bańka, Dobry kolega, dobra koleżanka.
Pełny opis w sklepie Nie każ mu liczyć!
Zasady na naszych zajęciach
Na pierwsze spotkanie grupy: dzieci współtworzą pięć zasad i ćwiczą powrót do nich bez kar i upomnień.
Kroki umiejętności (4)
- Zatrzymuję się
- Patrzę na plakat zasad
- Mówię: „Spróbuję jeszcze raz”
- Robię tak, jak ustaliliśmy
Rozpoznaję emocje: swoje i innych
Rozpoznawanie sześciu emocji po minie, postawie i sytuacji oraz zwyczaj pytania, zanim uznamy, co ktoś czuje.
Kroki umiejętności (4)
- Patrzę na twarz i ciało
- Sprawdzam, co się stało
- Nazywam uczucie. („Czuję…” albo „Może czujesz…?”)
- Pytam: „Czy dobrze myślę?”
Uważne słuchanie
Słuchanie do końca i pokazywanie, że słyszę. Bez wymagania kontaktu wzrokowego, co ułatwia pracę z dziećmi w spektrum.
Kroki umiejętności (5)
- Odwracam się do osoby, która mówi
- Moje ciało jest spokojne
- Słucham do końca
- Pokazuję, że słyszę. (kiwam głową, mówię „aha”)
- Pytam albo powtarzam
Rozwiązuję problemy na pięciu palcach
Pięć kroków rozwiązywania codziennych sporów: od zatrzymania się do wybrania jednego z kilku pomysłów.
Kroki umiejętności (5)
- (kciuk) Zatrzymuję się i uspokajam
- (wskazujący) Mówię, jaki jest problem
- (środkowy) Wymyślam co najmniej trzy pomysły
- (serdeczny) Myślę: co się stanie, gdy…?
- (mały) Wybieram pomysł i próbuję
Mówię, czego chcę: asertywność
Trzy style mówienia, proszenie o pomoc i odmawianie spokojnym, wyraźnym głosem.
Kroki umiejętności (5)
- Zauważam, czego chcę albo nie chcę
- Stoję prosto i oddycham spokojnie
- Mówię wyraźnie: „Ja chcę…” albo „Nie chcę…”
- Słucham drugiej osoby
- Gdy to nie działa – powtarzam albo proszę dorosłego
Moja bańka: granice
Granice własne i cudze: mówienie „stop”, pytanie „czy mogę?” i szanowanie odpowiedzi „nie”.
Kroki umiejętności (5)
- Zauważam, co jest dla mnie w porządku
- Mówię jasno: „Stop” albo „Nie chcę”
- Pytam: „Czy mogę?”, zanim coś zrobię
- Szanuję, gdy ktoś mówi „nie”
- Mówię dorosłemu, gdy ktoś nie słucha
Specjalnie czy przypadkiem?
Odczytywanie intencji: szukanie wskazówek i zadanie pytania, zanim dziecko zareaguje na czyjeś zachowanie.
Kroki umiejętności (5)
- Zatrzymuję się
- Patrzę, co się stało
- Szukam wskazówek
- Pytam spokojnie: „Co się stało?”
- Wybieram, co powiem
Żart czy dokuczanie?
Odróżnianie wspólnego śmiechu od dokuczania i spokojna reakcja, a przy powtarzaniu się sytuacji rozmowa z dorosłym.
Kroki umiejętności (5)
- Oddycham spokojnie
- Sprawdzam: czy śmiejemy się wszyscy?
- Mówię: „Przestań, nie lubię tego”
- Odchodzę do kogoś życzliwego
- Mówię dorosłemu, gdy to się powtarza
Gram fair: przegrana i wygrana
Przegrywanie bez wybuchu i wygrywanie bez przechwałek. W zestawie gra planszowa do przećwiczenia obu sytuacji.
Kroki umiejętności (5)
- Zauważam, co czuję
- Oddycham powoli
- Mówię sobie: „Każdy czasem przegrywa”
- Mówię: „Dobra gra!”
- Gram dalej albo robię przerwę
Mam plan B: elastyczne myślenie
Reakcja na zmianę planu: skala mały czy duży problem i szukanie rozwiązania zastępczego. Z grą „Plan B?”.
Kroki umiejętności (5)
- Oddycham spokojnie
- Mówię, co czuję
- Sprawdzam: mały czy duży problem?
- Szukam planu B
- Mówię: „Trudno, spróbuję inaczej”
Pytania i odpowiedzi
Ile osób może liczyć grupa na zajęciach rozwijających kompetencje emocjonalno-społeczne?
Do 10 osób. Większą grupę rozporządzenie dopuszcza tylko wtedy, gdy uzasadniają to potrzeby uczniów. W praktyce przy dzieciach z dużymi trudnościami lepiej pracować w grupie 4–6 osób.
Ile trwa jedna godzina zajęć KES?
45 minut. Można je prowadzić krócej lub dłużej, jeśli tego wymagają potrzeby ucznia, pod warunkiem że łączny tygodniowy czas zajęć zostaje taki sam.
Czym różnią się zajęcia KES od TUS?
KES to forma pomocy psychologiczno-pedagogicznej w szkole i przedszkolu, a TUS to metoda pracy. Na zajęciach KES bardzo często prowadzi się właśnie trening umiejętności społecznych.
Jak zaplanować pierwsze zajęcia z nową grupą?
Zacznij od poznania się i wspólnego ustalenia zasad. Dopiero gdy grupa wie, jak będzie wyglądać każde spotkanie, przejdź do emocji i umiejętności w relacjach.
Zobacz też
- Scenariusze zajęć TUSPrzebieg spotkania minuta po minucie, wersja dla przedszkola i gotowe scenariusze PDF.
- Karty pracy TUSRodzaje kart TUS, druk i laminowanie oraz karty pracy w PDF.
- Emocje: karty pracyOd rozpoznawania emocji po sygnały z ciała: kolejność pracy i karty do druku.
- TUS dla nastolatkówMłodzież 11–15 lat: tematy, praca na przykładach i bezpieczne granice zajęć.