Trening zastępowania agresji (TZA): na czym polega
Trening zastępowania agresji (TZA, ang. Aggression Replacement Training, ART) to ustrukturyzowany program grupowy dla młodzieży z agresywnymi zachowaniami, opracowany przez Arnolda P. Goldsteina i Barry’ego Glicka, a później rozwijany z Johnem C. Gibbsem. Składa się z trzech części: treningu umiejętności prospołecznych, treningu kontroli złości i treningu wnioskowania moralnego. Opisujemy, z czego składa się program, ile trwa, dla kogo jest i co o nim wiadomo z badań, oraz jak jego elementy można wykorzystać na zwykłych zajęciach z dziećmi.
- 3 części programu
- 10 tygodni, 30 spotkań
- młodzież, grupa 6–8 osób
- prowadzą przeszkoleni trenerzy

Nadzór merytoryczny: Mateusz Będkowski, pedagog, magister terapii pedagogicznej · aktualizacja: 19 listopada 2026 · materiały przygotowuje zespół Nie każ mu liczyć!
Z czego składa się trening zastępowania agresji
| Część programu | Typ | Czego uczy | Jak pracuje |
|---|---|---|---|
| Trening umiejętności prospołecznych | behawioralny | konkretnych zachowań, które zastępują zachowania antyspołeczne, rozpisanych na kroki | modelowanie, odgrywanie ról, informacja zwrotna i przeniesienie umiejętności do codziennego życia |
| Trening kontroli złości | emocjonalny | rozpoznawania wyzwalaczy i sygnałów złości oraz reagowania bez agresji | ćwiczenie sposobów obniżania napięcia, myślenia naprzód i samooceny |
| Trening wnioskowania moralnego | poznawczy | poczucia sprawiedliwości i troski o potrzeby innych, patrzenia z ich perspektywy | dyskusje grupowe nad dylematami moralnymi |
Opis części pochodzi z wydania programu (Glick, Gibbs, wyd. 3, Research Press) i z przewodnika szwedzkiego urzędu Socialstyrelsen. Jedną z części, trening umiejętności prospołecznych, opisujemy osobno, z przebiegiem zajęcia i przykładami kroków.
Ile trwa i jak wygląda program
W wydaniu opisanym przez wydawcę program obejmuje 30 spotkań: po 10 na każdą z trzech części. Według przewodnika Socialstyrelsen grupa spotyka się trzy razy w tygodniu, po jednym spotkaniu z każdej części, przez dziesięć tygodni. Zajęcia prowadzi dwóch przeszkolonych trenerów, a grupa liczy zwykle do 6–8 osób.
Każde spotkanie ma stałą strukturę, więc uczestnicy wiedzą, czego się spodziewać. Najważniejsze jest przenoszenie umiejętności do codziennego życia: po zajęciach uczestnik ma plan użycia strategii w prawdziwej sytuacji i na następnym spotkaniu opowiada, jak poszło.
Dla kogo jest trening zastępowania agresji
Program opracowano dla młodzieży z poważnymi brakami w umiejętnościach społecznych, w kontroli złości i w rozumowaniu moralnym, a wydawca wskazuje poziom gimnazjum i szkoły średniej. Nie jest to program dla przedszkolaków ani dla każdego dziecka, które czasem się złości.
Zwykła złość i konflikty są częścią rozwoju. Jeśli dziecko często bije, grozi lub niszczy rzeczy i nie reaguje na zwykłe działania wychowawcze, warto porozmawiać z pedagogiem lub psychologiem szkolnym albo z poradnią psychologiczno-pedagogiczną, a nie szukać gotowego programu na własną rękę.
Co mówią badania o treningu zastępowania agresji
Wyniki są niejednoznaczne. Systematyczny przegląd Brännström i współpracowników (Aggression and Violent Behavior, 2016) obejmował 16 badań o różnej jakości i według podsumowań dostarczył pewnych wskazań na korzyści dla redukcji agresji i umiejętności społecznych, ale jakość badań nie wystarcza, by jednoznacznie stwierdzić skuteczność programu. Szwedzki Socialstyrelsen w swoim przewodniku odnotowuje brak wiarygodnych badań skuteczności i nie wydał rekomendacji dotyczącej ART.
Dlatego opisujemy TZA jako program o dobrze opisanej strukturze, ale o skuteczności niepotwierdzonej jednoznacznie. Nie obiecujemy po nim żadnych efektów, a decyzję o udziale młodzieży w takim programie podejmują szkoła, rodzina i specjaliści.
Jak wykorzystać elementy TZA na zwykłych zajęciach
Pełny program prowadzą przeszkoleni trenerzy, ale zasady, na których się opiera, można stosować w pracy z dziećmi na zwykłych zajęciach: jedna umiejętność na spotkanie, kroki widoczne na plakacie, pokaz, scenka i informacja zwrotna oparta na tym, co było widać.
- umiejętności prospołeczne ćwiczysz w scenkach: trening umiejętności prospołecznych i dokuczanie w klasie;
- pracę ze złością zaczynasz od ćwiczeń ze złością, termometru emocji i sposobów na silne emocje;
- rozmowę o wyborach prowadzisz na dylematach dla dzieci.
Jak dobrać ćwiczenie do celu i sprawdzić, czy umiejętność działa poza zajęciami, opisuje poradnik ćwiczenia TUS, scenariusze i karty pracy. Ogólne wprowadzenie: TUS: co to jest.
Źródła
- Goldstein A. P., Glick B. (1987). Aggression Replacement Training: A Comprehensive Intervention for Aggressive Youth. Research Press (wersja pierwotna programu).
- Glick B., Gibbs J. C. (wyd. 3). Aggression Replacement Training. Research Press: opis wydania (30 spotkań, trzy części).
- Socialstyrelsen (Szwecja): ART (Aggression Replacement Training) w przewodniku metod: opis programu i ocena podstawy naukowej.
- Brännström L., Kaunitz C., Andershed A.-K., South S., Smedslund G. (2016). Aggression replacement training (ART) for reducing antisocial behavior in adolescents and adults: A systematic review. Aggression and Violent Behavior, 27, 30–41 (podsumowanie).
Tekst ma charakter edukacyjny: nie jest opinią psychologiczną ani zaleceniem terapeutycznym.
Pytania i odpowiedzi
Co to jest trening zastępowania agresji?
Trening zastępowania agresji (TZA, ang. Aggression Replacement Training, ART) to ustrukturyzowany program grupowy dla młodzieży z agresywnymi zachowaniami, opracowany przez Arnolda P. Goldsteina i Barry’ego Glicka, a później rozwijany z Johnem C. Gibbsem.
Z jakich części składa się trening zastępowania agresji?
Z trzech części: treningu umiejętności prospołecznych (część behawioralna), treningu kontroli złości (emocjonalna) i treningu wnioskowania moralnego (poznawcza).
Ile trwa trening zastępowania agresji?
Wydanie programu opisuje 30 spotkań, po 10 na każdą część. Według przewodnika Socialstyrelsen grupa spotyka się trzy razy w tygodniu przez dziesięć tygodni, a zajęcia prowadzi dwóch przeszkolonych trenerów.
Dla kogo jest trening zastępowania agresji?
Dla młodzieży z poważnymi brakami w umiejętnościach społecznych, kontroli złości i rozumowaniu moralnym (wydawca wskazuje poziom gimnazjum i szkoły średniej). Nie jest to program dla każdego dziecka, które czasem się złości.
Czy trening zastępowania agresji działa?
Wyniki są niejednoznaczne. Przegląd z 2016 roku (16 badań) nie pozwolił jednoznacznie stwierdzić skuteczności, a szwedzki Socialstyrelsen odnotował brak wiarygodnych badań skuteczności. Dlatego nie obiecujemy po programie żadnych efektów.
Czy trening zastępowania agresji to to samo co TUS?
Nie. TUS (trening umiejętności społecznych) to szersze pojęcie i obejmuje także zabawy, historyjki i pracę z młodszymi dziećmi. TZA to konkretny program z trzech części, a jego częścią jest trening umiejętności prospołecznych.
Zobacz też
- Trening umiejętności prospołecznychModuł TZA: modelowanie, odgrywanie ról, informacja zwrotna i zadanie do domu.
- Złość u dzieciJak ćwiczyć radzenie sobie ze złością na zajęciach i w domu.
- TUS: co to jestProsto o tym, czym jest TUS, dla kogo i jak wygląda.
- TUS dla nastolatkówMłodzież 11–15 lat: tematy, praca na przykładach i bezpieczne granice zajęć.
- Dokuczanie w klasieWspólny śmiech czy przykrość? Spokojna reakcja i pomoc dorosłego.
- Radzenie sobie z emocjamiCztery kroki i sposoby na uspokojenie.
- TUS: przykłady ćwiczeńScenki, gry i krótkie zadania na każdy obszar.
- TUS dla dzieciOd jakiego wieku, jak często i co ćwiczyć najpierw.